Зээл хүртээмжтэй байна уу?

Òà áèçíåñ ýõëýõ ãýæ áàéíà óó? Ýñâýë ººðèéí áèçíåñèéí öàð õ¿ðýýã òýëýõ õ¿ñýëòýé áàéíà óó? “Çýýëèéí õýìæýý íýìýãäýæ, íºõöºë ñàéæèðëàà!”. Èéì óòãà á¿õèé ñóðòàë÷èëãààã Ìîíãîëûí áàðàã á¿õ áàíê õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿äýýð öàöàæ áàéíà. Áè÷èã áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëýí áàíê ðóó óõàñõèéõèéíõýý ò¿ð àçíààðàé. ¯íýõýýð çýýëèéí íºõöºë ñàéæèðñàí ãýæ ¿¿?

Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí ¿åä áàíêóóä çýýë îëãîõäîî õîéðãî áîëæ, öººí òîîíû íàéäâàðòàé õàðèëöàã÷èäòàéãàà ë ñýìõýí “íºõºðëºæ” áàéñàí. Òýð ¿åòýé õàðüöóóëàõàä çýýë ýëáýã áîëæýý. Îäîî áîë “Íààø èð, á¿õ òºðëèéí çýýë áàéíà, àâàõ óó?” ë ãýíý. Ãýõäýý ¿¿íèéã ººðèéí áîëãîõûí òóëä Òà ºíäºð áîñãî äàâæ ãàðàõ ÷àäàëòàé áàéõ ¸ñòîé. Áèçíåñýý õî¸ðîîñ äîîøã¿é æèë òîãòâîðòîé ýðõýëñýí, ýíý õóãàöààíä òàòâàðûí ÿìàð íýãýí àñóóäàëä îðîîã¿é, áóñàä áàíêíààñ çýýë àâààã¿é ãýýä ë... Õàìãèéí ãîë íü Òà áàðüöààíä òàâèõ õºðºíãºòýé áàéõ øààðäëàãàòàé.

“Ìîíãîëä áèçíåñ õèéõ ýðìýëçëýëòýé çàëóó îëîí áàéíà. Ãýõäýý òºñ뺺 áîäèò àìüäðàë áîëãîæ ÷àäàõã¿é ãàöààíä îð÷èõäîã. Óã íü çýýë àâàõ õýëáýð¿¿ä íýã ¿åý áîäâîë íýýëòòýé áîëñîí. Ãýõäýý áàðüöàà õºðºíãºíººñ ýõëýýä çýýëèéí øàëãóóð íýëýýä ºíäºð áàéíà ø¿¿ äýý” ãýæ Ìîíãîëûí Ýíòåðïðåíåð¿¿äèéí õîëáîîíû òýðã¿¿í Á.Ãàðìààñ¿ðýí òýìäýãëýýä, “Ìàíàé áàíêíûõàí òºñëèéã ¿íýëæ ÷àääàãã¿é. Èðýýä¿éí áèçíåñèéã áàðüöààëààä çýýë îëãîäîã ñàéõàí òîãòîëöîî õýðýãòýé” õýìýýí îíöëîâ. ¯íýõýýð ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð áàéõã¿éí óëìààñ îëîí ñàéõàí ñàíàà àìüäðàë äýýð õýðýãæèõã¿é õîöîð÷ áàéãàà áîëîâ óó. Øèíý ñàíààã ÷óëóó áîëãîõûí òóëä ìºí㺠õýðýãòýé. Ãýòýë õý÷íýýí ñàéõàí ñàíàà áàéãààä áàðüöàà õºðºíãºã¿é ë áîë çýýë àâíà ãýäý㠓뺺 뺺”. Àðàé õèéæ çýýë àâëàà ÷ õ¿¿ãèéí äàðàìò ãýæ íýã àéõòàð ç¿éë áàñ áàéíà àà!

Àðèëæààíû áàíêóóäûí áèçíåñ ýðõëýã÷äýä îëãîæ áóé çýýëèéí õ¿¿ ñàðûí 1-2.5 õó­­­âèéí õ¿¿òýé. Æèë­­­äýý 20 îð÷èì õó­­­âèéí õ¿¿ òºëººä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóë­­­íà ãýäýã ¿íýõýýð áýðõ äàâàà. “Äýëõèéí áàíêíû ñóäàëãààíààñ õàðàõàä Ìîíãîë Óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí çàõûí õºãæèë 139 îðíîîñ 129 ä¿ãýýð áàéðàíä îðæýý. Ò¿¿âýð ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí íèéò àæ àõóéí íýãæèéí 40 õóâü íü áàíêíû çýýëòýé áàéñàí áºãººä òýí õàãàñ íü çýýë àâàõ ºðãºäºë ãàðãààã¿é, õàðèí 7.4 õóâü íü òàòãàëçñàí õàðèó àâñàí áàéâ. Ýíäýýñ ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàë õàíãàëòòàé õºã溺ã¿é, ºíäºð õ¿¿òýé çýýëèéí ýðýëò áàãà áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà” õýìýýí Ìîíãîëáàíêíû åðºíõèéëºã÷ Ë.Ï¿ðýâäîðæ îíöîëæ áàéâ.

Çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð áàéãàà íü èíôëÿöèòàé øóóä õàìààòàé. ßàãààä ãýâýë õàäãàëàìæèéí õ¿¿ èíôëÿöèéí ò¿âøíýýñ äîîãóóð áàéâàë õýí ÷ ìºí㺺 áàíêèíä ºãºõã¿é, óëìààð çýýëèéí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðäýõã¿é. ªíäºð õ¿¿òýé õàäãàëàìæààð ýõ ¿¿ñâýðýý áèé áîëãîñîí áàíêóóä ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë, ýðñäýëèéí òîîöîî, àøãàà íýìýýä á¿ð ÷ ºíäºð õ¿¿òýé çýýë ãàðãàõ íü äàìæèãã¿é. 2010 îíä èíôëÿöè óëñûí õýìæýýíä 13, Óëààíáààòàðò 14.3 õóâüòàé ãàðñàí ø¿¿ äýý. Ãýòýë ýíä íýãýí ñîíèðõîëòîé ä¿ð çóðàã òîäðîîä èðíý.
Ìàíàé îðîí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý 70 õóâèéã ãàäààäààñ àâäàã áàéíà. Õýðýãëýýíèé ñàãñ áóþó èíôëÿöèéã òîîöîîëîõîä àøèãëàäàã 287 íýð òºðëèéí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé 158 íü áóþó 55 õóâü íü èìïîðòûíõ àæýý. Èíãýýä ìàíàé èìïîðòûí ãîë ò¿íø îðíóóä áîëîõ ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ, ÁÍÑÓ-ä èíôëÿöè ºíäºð ãàðñíààñ ìàíàéä ÷ ìºí ýíý ¿ç¿¿ëýëò òàëèéñàí òóõàé ¯íäýñíèé õºãæèë, øèíýòãýëèéí õîðîîíûõîí ìýäýýëñýí áàéíà. ªºðººð õýëáýë, áèä ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íýý ãàäààäààñ àâäàã íü ¿íèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä õ¿íäðýë ¿ç¿¿ëæ áàéãàà þì. Ýíý áàéäëààñ ÿàæ ãàðàõ âý ãýõýýð äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýý ºðãºæ¿¿ëýõ ó÷èðòàé. Ãýòýë çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð áàéãààãààñ æèæèã äóíä ¿éëäâýð¿¿ä òºðæ, ºñ÷ òîìðîõ íºõöºë àëãà. Òîâ÷õîíäîî èíôëÿöè ºíäºð áàéãàà íü çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõàä ñààä áîëæ áóé áîë çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð áàéãàà íü èíôëÿöèéã òîãòâîðæóóëàõàä òóøàà áîëæ áóé àæýý. “ªíäºã òàõèàíààñ ãàðäàã óó, òàõèà ºíäºãíººñ ãàðäàã óó?” ãýäýã øèã ë þì äàà...
Ìîíãîë÷óóäûã èéí áóäèëæ áàéõ çóóð “Bloomberg” íýãýí ìýäýýëýë äàìæóóëàâ. Óðä õºðøèä èíôëÿöè òàâàí õóâüä õ¿ð÷ áàéãààãààñ òóñ óëñûí Åðºíõèé ñàéä Âýí Çÿáàî áàéæ áîëîõ á¿õ àðãà õýìæýýã àâíà ãýýä àìëàæ ÿâíà ãýíý. Ãýòýë ìàíàéä ýíý ¿ç¿¿ëýëò 10 õóâèàñ äàâ÷èõààä áàéõàä Çàñãèéí ãàçàð í¿äýí áàëàé, ÷èõýí ä¿ëèé. Åð íü èíôëÿöè ãýõýýð ë ìîíãîë÷óóä Òºâáàíêàà í¿ä ¿ç¿¿ðëýýä èðäýã òàëòàé. ªðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã áóóðóóëàõàä Çàñãèéí îðîëöîî ÷ ÷óõàë ãýäãèéã òàã ìàðòæýý.

Ãààëèéí ¿éë àæèëëàãàà óäààøðàëòàé, à÷àà áàðààã íýã õîòîîñ íºãºº õîòîä õ¿ðãýõýä õ¿íäðýëòýé çýðýã îëîí øàëòãààíû óëìààñ èìïîðòûí áàðààíû ºðòºã íýìýãäýæ, èíôëÿöè ºñºõºä õ¿ðãýæ áàéãààã ìýðãýæèëòí¿¿ä îíöîëæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 33 ñàÿ ìàëòàé õýðíýý ãóðàâ õ¿ðýõã¿é ñàÿ ìîíãîë õ¿í ÿàãààä ìàõíû ¿íèéí ºñºëòºä äàðàìòëóóëàõ ¸ñòîé ãýæ? Ýíý á¿õýíä Çàñãèéí ãàçàð àíõààðëàà õàíäóóëñíààð ¿íèéí òîãòâîðòîé áàéäàë áèé áîëîõ ó÷èðòàé. ªºðººð õýëáýë, çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõ íºõöºë á¿ðäýõýä íýìýðòýé.

ͺ㺺 òàëààñ õýðâýý ìàíàé æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýã÷èä õºðºíãèéí çàõ çýýëýýñ ìºí㺠áîñãîõ áîëîìæòîé áàéñàí ñàí áîë àðèëæààíû áàíêóóäûí ºíäºð õ¿¿òýé çýýëèéã “öàðàé àëäàæ” ñóóõã¿é ñýí. Òýãýýä ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íýý äîòîîääîî ¿éëäâýðëýæ, Îðîñ, Õÿòàäààñ èíôëÿöè “èìïîðòëîõã¿é” àìàð áàéõ ñàí. Äààí÷ ºíººäºð ìàíàé îðíû ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí 95 õóâèéã áàíêíû ñàëáàð äàíãààðàà ýçýëæ áóé áîëîõîîð àðèëæààíû áàíêèíä õàíäàõààñ ººð ãàðö àëãà áàéíà ø¿¿ äýý.
Çàñãèéí ãàçàð 2009 îíîîñ óëñûí òºñ⺺ñ æèæèã äóíä áèçíåñ ýðõëýã÷äýä õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîæ ýõýëñýí. Ñàðûí íýã õóâèéí õ¿¿òýé, ãóðâàí æèëèéí õóãàöààòàé çýýë ãýäýã þóòàé ñàéõàí. “Ýíý õóãàöààíä 11 ãàðóé ìÿíãàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ íèéò 913 òýðáóì òºãðºãèéí õºíãºëºëòòýé çýýë àâàõ õ¿ñýëò èð¿¿ëñýí áàéäàã. Áèä ¿¿íýýñ 84.5 òýðáóìûã íü ë îëãîñîí. Åñºí õ¿í òóòìûí íýã íü ë çýýë àâ÷ ÷àäñàí ãýñýí ¿ã” õýìýýí Æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéí ãàçðûí äàðãà Ö.Íÿì-Îñîð ó÷èðëàâ. Çàñãèéí ãàçàð óëñ òºðèéí àìëàëò áèåë¿¿ëýõèéã ÷óõàë÷èëæ, áýëýí ìºí㺠òàðààõûí îðîíä æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëýý äîðâèòîéõîí äýìæýýä ºãâºë áèçíåñ öýöýãëýæ, îëîí ìÿíãàí àæëûí áàéð ÷ áèé áîëîõ òóõàé “Mongolian Economy” ñýòã¿¿ëèéí ýõíèé äóãààðûí “140 ìÿíãàí àæëûí áàéð óó, 21 ìÿíãàí òºãðºã ¿¿?” íèéòëýëä òîäîðõîé õàðóóëñàí áèëýý.

Ýíý á¿õíýýñ ¿çýõýä çýýëèéí õ¿¿ áóóð÷, íºõöºë ñàéæðàõ ¿íäýñ ñóóðèéã çºâõºí Òºâáàíê áèø, Çàñãèéí ãàçàð ìºí á¿ðä¿¿ëýõ ¸ñòîé àæýý. Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ñàíõ¿¿ãèéí øèíýëýã ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëýõ, õºðºíãèéí çàõ çýýëýý õºãæ¿¿ëýõ, äýä á¿òöýý ñàéæðóóëàõ, äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýý äýìæèõ ãýýä îëîí òàëààñ àðãà õýìæýý àâ÷ áàéæ çýýëèéí íºõöºë ñàéæðàõ òóõàé ýäèéí çàñàã÷èä îíöîëæ áàéíà. Ãýõäýý ¿¿íèéã õèéõèéí òóëä ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàð, Ìîíãîëáàíê òàë òàë òèéø õàðààä ñóóõ áèø, õàìòàð÷ àæèëëàõ õýðýãòýé àæýý.

Ýöýñò íü, ìîíãîë çàëóóñûí õ¿ñýë ýðìýëçëýë áèçíåñ áîëîí õýðýãæèõ öàã èðýýñýé. Øèíý áèçíåñ á¿ð øèíý àæëûí áàéð, øèíý òåõíîëîãè ºâºðòëºí èðäýã áèëýý. ¯¿íèé òóëä õàìãèéí ÷óõàë ãàíö ç¿éë áèé. Õ¿¿ áàãàòàé, íàìõàí áîñãîòîé çýýë õýðýãòýé.