Э.Энэрэлт “Монголд үзүүлэх газрын тосны үнийн шууд бус нөлөө өндөр”

Дэлхийн зах зээл дээрх газрын тосны ханш өнөөдрийн байдлаар нэг баррель нь 41 ам.доллар хүрч буураад байна. Энэ нь 2009 оноос хойших хамгийн доод үзүүлэлт юм. Тус таваарын ханшийн бууралттай холбоотой асуудлаар Азийн хөгжлийн банкны Хөрөнгө оруулалтын мэргэжилтэн Э.Энэрэлттэй ярилцлаа 
 
-Дэлхийн зах зээл дээрх газрын тосны ханш огцом уналаа. Үнийн уналтын шалтгааныг та хэрхэн харж байна вэ? Олон улсын зарим шинжээч АНУ-ын нефтийн нийлүүлэлттэй холбон тайлбарлаж байна. 
 
-Газрын тосны зах зээлийн үнэ олон жилийн турш өмнө нь байгаагүй оргил түвшинд хүрч, нэг баррель нь 100 гаруй ам.долларын үнэтэй байсан. Өнгөрсөн оны зургаадугаар сараас өнөөдрийг хүртэл бараг 60 хувиар газрын тосны үнэ унасан. Энэ нь газрын тосны нийлүүлэлтийн өсөлт эрэлтээсээ илүү хурдтай байгаатай холбоотой юм. АНУ-ын газрын тосны нөөц өссөн ч энэ нь цорын ганц тайлбар биш гэж үзэж байна. Өндөр үнэ нь газрын тосны салбарын гарцыг урамшуулж байсан. Шинжээчид, эдийн засагчид үнийн шалтгааныг олон талаас тайлбарлаж байгаа. Тухайлбал 2014 оны эцэст ОХУ, Иракийн газрын тосны гарц нь 1991 оноос хойш байгаагүй хамгийн их хэмжээнд огцом хүрсэн. Үүнтэй зэрэгцээ БНХАУ, Евро бүсийн эдийн засгийн өсөлт удааширч, аж үйлдвэрийн гарц буурч байна. Тухайн үеийн үнийн өсөлтийг эдийн засагчид газрын тосны томоохон хэрэглэгч Ази тивийн үсрэнгүй хөгжилтэй холбон тайлбарладаг. Ази тив тэр дундаа Хятад, Энэтхэг улс газрын тосны том хэрэглэгч орнууд юм. Зөвхөн 1990-2003 онуудад дэлхийн газрын тосны эрэлтийн өсөлтийн 40 хувийг Энэтхэг, Хятад улсууд дангаараа бүрдүүлж, эрэлтийн жилийн өсөлт нь нийлээд долоон хувьд хүрч байсан. Гэтэл дэлхийнх ердөө л 1.3 хувьтай байв. Эдгээр орнуудын эдийн засаг үсрэнгүй тэлж, хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн салбар өндөр өсөлттэй байсан болохоор газрын тос, бусад таваарын хэрэглээ өндөр байсан юм. Европын хямрал, улсын эдийн засгийн бодлогын шинж чанар, урт удаан хугацааны дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийн удаашрал зэрэгтэй холбоотойгоор Хятадын аж үйлдвэрийн салбарын өсөлт буурч байна. Мөн эдийн засгийн түүхийг бас авч үзэх хэрэгтэй. Ойрхи дорнодын улс төрийн байдал харьцангуй сайжирч буй тул газрын тосны нийлүүлэлт өссөн. Өнгөрсөн он гэхэд Ливи улс нь нефтийн хоёр том хоолойг эргэн ашиглалтад оруулсан. Энэ нь АНУ болон апекийн /Ази Номхон далайн эдий засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага/ гишүүн орнуудын нефтийн нийлүүлэлтийн нийт хэмжээтэй харьцуулахад өчүүхэн хэмжээ ч ханшинд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлж байгаа. ОПЕК /Түлш экспортлогч орнуудын байгууллага/ нь дэлхийн зах зээлд эзлэх хувиа алдахыг хүсэхгүй байна. 
 

Зөвхөн 1990-2003 онуудад дэлхийн газрын тосны эрэлтийн өсөлтийн 40 хувийг Энэтхэг, Хятад улсууд дангаараа бүрдүүлж, эрэлтийн жилийн өсөлт нь нийлээд долоон хувьд хүрч байсан.
 

 
 
-Газрын тосны үнэ унах нь Японд ашигтай гэж байна. Нэг талаар хэрэглэгч орнуудад ашигтай байх талтай ч нөгөө талаар ашиггүй. Гэхдээ яагаад Японд ашигтай вэ?
 
- Онолын хувьд энэ нь зөвхөн Япон биш бусад газрын тосыг цэвэр импортлогч орнуудад бас ашигтай байж болно. Японы Төвбанкны ерөнхийлөгч ноён Курода мэдэгдэлдээ “Урт хугацаанд энэхүү газрын тосны уналт нь Япон улсад ашигтай” гэж дурьдсан. Японы эдийн засгийн өсөлт удаашралтай байгааг та бүхэн мэдэж байгаа. Инфляцийн сөрөг нөлөөг эс тооцвол газрын тосны ханш унана гэдэг бол аж ахуйн нэгж, машинтай иргэдийн зардал буурч, улмаар долоон триллон иенийг эдийн засагт авчирна гэж Японы эдийн засагчид үзэж байна. 1980-аад онд газрын тос, хөрөнгийн зах зээлийн хамаарлыг хэд хэдэн эрдэмтэд судлаад статистикийн хувьд ач холбогдолтой хамаарал олж чадаагүй. Гэтэл 1990-ээд оноос эхлэн ихэнх эмпирик судалгаа нь газрын тос, суурь металлуудын хувьцаанд үзүүлэх нөлөөг хүчтэй байна гэдгийг илрүүлсэн. Энэ нь дэлхийн эдийн засаг эрчим хүч, түүхий эдээс улам бүр хамааралтай болж байгааг харуулж байна. Газрын тосны ханшийн уналт нь газрын тос, шатахууны компаниудын өгөөжийг бууруулж, бусад салбарт ашигтай гэж олон судалгаанд гарсан. Австралийн жишээн дээр судлаад газрын тосны ханш буурах нь цаас, савалгаа, тээврийн байгууллагуудын хувьцааны ханшид эерэг нөлөөтэй болохыг Фафф, Брейлсфорд (1999) нар олсон байдаг. Учир нь үйлчилгээний болон бусад салбарын үйл ажиллагаанд газрын тосны бүтээгдэхүүн бензин, түлш их ашиглагддаг юм. 

-Мөн цаашид ханш унасаар байвал Монгол Улсын эдийн засагт хэрхэн нөлөөлнө гэж та  харж байна вэ?
 
-Газрын тосны дэлхийн зах зээлийн үнийн Монгол улсад үзүүлэх шууд нөлөө харьцангуй хязгаарлагдмал. Учир нь бидний эрчим хүчний хэрэглээний 80 хувь нь нүүрснээс бүрддэг. Үлдсэн 20 хүрэхгүй хувь нь газрын тос эзлэж байна. Манай улсын экспортын ес орчим хувийг газрын тос бүрдүүлж байгаа. Гэхдээ газрын тосны шууд бус нөлөө өндөр. Азийн хөгжлийн банкаас 2005 онд хийсэн судалгаагаар дэлхийн зах зээл дээрх газрын тос, түлшний үнэ 75 хувь огцом өсч нэг жил үргэлжилвэл ДНБ-ийн 10 хувьтай тэнцэх хэмжээний зардал Монголын эдийн засагт бий болно гэж тооцоо гарсан юм. Үүнээс хойш Монгол улсын ДНБ өссөн ч энэ нөлөө манайд өндөр хэвээр байгаа гэж би үзэж байна. Үнэ буурсан нь богино хугацаанд дотоодын шатахууны компаниудын тэнцэлд ашигтай тусах хандлагатай харагдаж байна. 
 

 Азийн хөгжлийн банкаас 2005 онд хийсэн судалгаагаар дэлхийн зах зээл дээрх газрын тос, түлшний үнэ 75 хувь огцом өсч нэг жил үргэлжилвэл ДНБ-ийн 10 хувьтай тэнцэх хэмжээний зардал Монголын эдийн засагт бий болно гэж тооцоо гарсан юм.


 

 
-Таныг газрын тосны салбарт сонирхолтой судалгаа хийсэн гэж сонссон. Тэгвэл уг судалгаагаа  товч танилцуулахгүй юу?
 
- Азийн хөгжлийн банк нь Монгол улсын Засгийн газраас гадна төрийн бус байгууллагууд, их дээд сургуулиудтай нягт хамтын ажиллагаатай байдаг. Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль, Дорнод Сибирийн дээд сургуулиас биднийг илтгэл, судалгаанд хамтран ажиллахыг урьсан. Үүний дагуу хоёр судалгаа хийгдсэн юм. “Oil and Mineral Commodities Shocks and Mining Equities Returns: The Case of Central Asia” гэдэг судалгаанд Төв Ази, Монголын уул уурхайн компаниудад газрын тос болон бусад суурь металл хэрхэн нөлөөлдийг тооцсон. Үр дүнд нь гадны хөрөнгө оруулагчид газрын тос, алтны үнийг их анхаардаг болох нь тогтоогдсон. Дараагийн судалгаа болох “The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies”-д Стратегийн ач холбогдол бүхий салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хуулийн олон улсын зах зээлд арилжаалагдаж буй Монголын уул уурхайн компаниудын хувьцааны ханшид үзүүлсэн нөлөөг судалсан. Үйл явдлын судалгаа (event study) болон олон хувьсагчийн регресст тухайн хууль гарсан өдөр хөрөнгийн захад ямар нэг хүчтэй нөлөө үзүүлээгүй. Энэ нь үүнээс өмнө эрсдэлээ хөрөнгө оруулагчид үнэлсэн байсантай холбоотой байж магадгүй юм. Харин 2012 оны зургадугаар сарын сонгуулийн дараа статистикийн хувьд ач холбогдолтой бага зэрэг өсөлт ажиглагдсан нь хөрөнгө оруулагчид эерэг хүлээллтэй байсныг харуулсан юм. Газрын тос, зэс зэрэг таваарын үнэ их хэлбэлзэлтэй, уналттай байгаа ч Монгол улс хөрөнгө оруулалтын орчинг үргэлжлүүлэн сайжруулсаар байх хэрэгтэй. 
 
 
 
 
 
 
Г.Орхон