Гуравдагч хөршөөс чанагш: Их гүрнүүдийн өрсөлдөөн дундах Монгол-Америкийн харилцаа

АНУ-ын Элчин сайд Ричард Л.Буанган “The Diplomat” сэтгүүлд өгсөн тусгай ярилцлагадаа хоёр орны түншлэлийн ирээдүйн талаар дэлгэрэнгүй ярилаа. 

Нэгдүгээр сарын 27-нд АНУ, Монгол Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 39 жилийн ой тохиолоо. Хоёр улс 1987 онд буюу Хүйтэн дайны төгсгөлд дипломат харилцааг албан ёсоор тогтоосон бөгөөд бараг дөчин жилийн турш энэхүү хоёр талт хэлхээ холбоо нь Монгол Улсын “Гуравдагч хөрш”-ийн бодлогын тулгуур багана байсаар ирсэн. Энэхүү стратеги нь Монгол Улсын бүрэн эрхт байдалд тулгуурласан, залгаа Орос, Хятад хоёр хөршөөсөө чанагш гадаад харилцаагаа төрөлжүүлэх зорилготой ухаалаг дипломат бодлого юм. 

Өнөө үед их гүрнүүдийн өрсөлдөөн улам ширүүсэж, Вашингтон Энэтхэг-Номхон далайн бүсэд баримтлах стратегиа үргэлжлүүлэн шинэчилж, Трампын хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаанд “Америк нэгдүгээрт” гадаад бодлого (2025 оны 12 дугаар сард нийтлэгдсэн АНУ-ын “Үндэсний аюулгүй байдлын стратеги”-д тусгагдсан бөгөөд бодит үр дүнд чиглэсэн дипломат ажиллагааг онцолдог) хэрэгжиж буй энэ үед Монгол-Америкийн стратегийн түншлэл шийдвэрлэх эргэлтийн цэг дээр ирээд байна. Ойн өдрөөс хэдхэн хоногийн өмнө нэгэн түүхэн дипломат алхам энэхүү эргэлтийн цэгийг тодорхой харуулав. 

Байнгын төлөөлөгч Г.Нямдоо, АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Ж.П.Шульц нар дипломат харилцаа тогтоох баримт бичигт гарын үсэг зурж байгаа нь
Вашингтон, 1987.01.27

Нэгдүгээр сарын 22-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Швейцар улсын Давос хотноо “Энхийн зөвлөлийн дүрэм”-д гарын үсэг зурж, Трампын санаачилсан уг олон улсын байгууллагыг үүсгэн байгуулагч гишүүнээр Монгол Улс орж буйг албан ёсоор баталгаажуулав. Энэ нь Монгол Улсын “Гуравдагч хөрш”-ийн гадаад бодлогод сүүлийн жилүүдэд гарсан хамгийн том шинэчлэл юм.Үүний зэрэгцээ, дэлхий дахины энхийг сахиулах ажиллагаан дахь Монгол Улсын оролцооны гол түшиц газар болох Өмнөд Суданд НҮБ-ын (UNMISS) ажиллагаа 2026 оны дөрөвдүгээр сард аажмаар өндөрлөх хуваарьтай байгаа бөгөөд “Энхийн зөвлөл” нь Монголын энхийг сахиулагчдад Газын зурваст ажиллах орон зайг нээж өгч магадгүй байна. 

Гэвч Монгол-Америкийн харилцаа үргэлж дардан байсангүй. хоёрдугаар сарын 2-нд АНУ Монгол Улсын иргэдийн цагаачлалын визний мэдүүлгийг түр зогсоож, эдгээр улсын иргэдийг “АНУ-ын халамжийг хууль бусаар ашиглах, эсвэл нийгмийн дарамт болох магадлалтай” хэмээн үзэж “өндөр эрсдэлтэй орнууд”-ын жагсаалтад оруулсан нь хоёр талын харилцааг “хурцатгахад” хүргэв. 

2019 онд Монгол, АНУ хоёр талын харилцаагаа албан ёсоор “Стратегийн түншлэл”-ийн түвшинд хүргэснээс хойш долоон жил өнгөрсөн ч энэхүү хамтын ажиллагааны гүнзгийрэл болон бодит үр дүнгийн талаар чухал асуултууд хариултаа хүлээсээр байна. Энэхүү түншлэл нь дипломат тунхаглал, бэлгэдлийн чанартай тусламж, соёлын солилцооны хүрээнээс хальж, Монгол Улсын өмнө тулгамдаж буй эрчим хүчний аюулгүй байдлын хүндрэл, уул уурхайд түшиглэсэн эдийн засгийг төрөлжүүлэх шилжилт, засаглалын үндсэн сорилтуудыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн уян хатан, харилцан ашигтай хамтын ажиллагааны тогтолцоо болж чадсан уу? 

Их гүрнүүдийн тогтолцоо тасралтгүй өөрчлөгдөж буй энэ үед Хятад, Орос улсууд Монгол Улстай эдийн засгийн хамтын ажиллагаагаа гүнзгийрүүлсээр байгаа бөгөөд 2026 оны хоёрдугаар сард болсон хоёр чухал дипломат үйл явдал үүний тод илрэл болов. БНХАУын Гадаад хэргийн дэд сайд Сунь Вэйдун Улаанбаатарт айлчилж, Бээжингийн Монгол Улстай харилцах урт хугацааны бодлогын тэргүүлэх чиглэлийг дахин нотлов. Мөн үүнтэй зэрэгцэн Монгол Улсын Их Хурлын дарга Н.Учрал Москвад ажлын айлчлал хийж, эрчим хүчний хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, хоёр талын худалдаа, эдийн засгийн харилцааг өргөжүүлэх асуудлыг голчлон хэлэлцэв. 

Эдгээр үйл явдал болон тэдгээрийн Монгол-Америкийн харилцааны ирээдүйд үзүүлэх нөлөөллийг гүнзгийрүүлэн ойлгохын тулд би 2022 оны арваннэгдүгээр сараас хойш АНУ-аас Монгол Улсад суух Элчин сайдаар ажиллаж буй Ричард Л.Буангантай тусгайлан ярилцлаа. Р.Буанган бол Зүүн Азийн асуудлаар газар дээр нь ажиллаж байсан арвин туршлагатай, мэргэжлийн ахлах дипломатч юм. Түүний бүрэн эрхийн гурван жил нь Ерөнхийлөгч Ж.Байдены бүрэн эрхийн сүүлчийн үеийг хамарсан бөгөөд энэ хугацаанд (2024 оны наймдугаар сард) Төрийн нарийн бичгийн дарга Энтони Блинкен Монгол Улсад түүхэн айлчлал хийсэн нь сүүлийн арван жилд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Монголд айлчилсан анхны тохиолдол болсон юм. 

Наадмын нээлт үзэв 2025.07.11

Мөн түүний бүрэн эрхийн хугацаа нь Трампын хоёр дахь бүрэн эрхийн хэрэгжиж буй үетэй давхцаж байгаа бөгөөд энэ хугацаанд Улаанбаатар хот Энхийн зөвлөлийг үүсгэн байгуулагч гишүүнээр элссэн билээ. Монголд ажиллах хугацаандаа Р.Буанган олон нийтэд түшиглэсэн, иргэд рүү чиглэсэн дипломат үйл ажиллагааг гол зорилгоо болгосоор ирсэн.

Тэрбээр үндэсний монгол бичиг сурч, монгол дээл өмсөн Наадам, Цагаан сар зэрэг соёлын томоохон баяруудад оролцож, Монгол орны хөдөө орон нутгаар аялж, нутгийн иргэдтэй шууд харилцаж байв. 

Түүнчлэн монголчуудыг “халуун дулаан, зочломтгой, ний нуугүй” хэмээн тодорхойлж, эдгээр шинж чанар нь америкчуудын хамгийн эрхэмлэдэг илэн далангүй зантай маш сайн тохирдог гэж хэлж байв. Энэхүү чин сэтгэлийн иргэд хоорондын хэлхээ холбооноос гадна, Монгол-Америкийн харилцааны талаарх түүний үзэл бодол нь хоёр орны түншлэл батлан хамгаалах, хөгжил, боловсролын салбарт бодит бөгөөд чухал үр дүнд хүрсэн ч, хоёр улсын эдийн засаг болон стратегийн бүрэн боломжийг нээхэд бүтцийн ноцтой саад бэрхшээлүүд байсаар байгааг харуулж байна. 

Ойн түүхэн үйл явдлууд

Ярилцлагын эхэнд Буанган 2026 оныг хоёр орны хувьд “онцгой ач холбогдолтой жил” хэмээн тодорхойлж, дипломат харилцаа тогтоосны 39 жилийн ойг хоёр орны түүхэн тэмдэглэлт ойтой холбон тайлбарлав. 2026 онд АНУ-ын тусгаар тогтнолын 250 жилийн ой (“Эрх чөлөө 250” сэдэвтэй), Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жилийн ой тохиож буй. “Энэ бол хоёр чухал түүхэн мөч бөгөөд бид үүнд зориулан олон арга хэмжээ төлөвлөж байна” гэж тэрбээр хэлэв. 

Түүнчлэн “Би Монгол дахь түнш найз нөхөдтэйгээ хамтран эдгээр чухал ойг тэмдэглэж, хоёр орны бат бөх түншлэлийг бататгахыг тэсэн ядан хүлээж байна.” гэв. Ойн баярын бэлгэдэл нь хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх үүд хаалгыг нээж байгаа бол, Р.Буанганы ярианы гол цөм нь сүүлийн жилүүдэд хоёр орны харилцааг тодорхойлж буй бодит хөрөнгө оруулалт байв. Үүний гол үр дүн нь Мянганы сорилтын корпорацын (МСК) 462 сая ам.долларын өртөгтэй усны компакт гэрээ бөгөөд 2026 оны 3 дугаар сард дуусгавар болох хуваарьтай байгаа ба үүнд Монгол Улсын Засгийн газар 112 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн. Төсөл хэрэгжсэнээр Улаанбаатар хотын цэвэр усны хангамж 80 хүртэл хувиар нэмэгдэж, хөдөө орон нутгаас хот руу чиглэсэн хүн амын огцом шилжилт хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатарын усны хангамжийн хүнд хямралыг шууд шийдвэрлэх юм. 

“Энэ бол АНУ-аас Монгол-Америкийн түншлэлд урт хугацааны амлалт өгсний бодит илрэл юм” гэж Р.Буанган онцлоод, энэхүү гэрээ нь тогтвортой, урт хугацааны хөгжлөөр дамжуулан тусламж хүлээн авагч орны бие даан хөгжих чадавхыг бэхжүүлэх гэсэн Трампын засаг захиргааны бодлогын тэргүүлэх чиглэлийг бүрэн хэрэгжүүлж буйг тэмдэглэв. Энэхүү түүхэн төслөөс гадна хоёр улс Монгол Улсын дэлхийн эдийн засагтай холбогдох холбоог өргөжүүлэх хэд хэдэн алсын хараатай санаачилгыг хэрэгжүүлж эхэлсэн. 2026 оны хоёрдугаар сард АНУ-ын Худалдаа, хөгжлийн агентлаг (USTDA) болон Монголын Иргэний нисэхийн ерөнхий газар гэрээнд гарын үсэг зурж, АНУ-ын Холбооны нисэхийн захиргааны (FAA) нэгдүгээр зэрэглэлийн аюулгүй байдлын үнэлгээ авахад Монгол Улсад техникийн туслалцаа үзүүлэхээр болсон. 

USTDA хэвлэлийн мэдээндээ үүнийг түүхэн ач холбогдолтой алхам хэмээн тодорхойлж: “нэгдүгээр зэрэглэлийн аюулгүй байдлын үнэлгээ авах нь хоёр орны хооронд шууд нислэгийн аюулгүй замыг нээгээд зогсохгүй, Монгол Улсын газрын ховор элемент болон чухал ашигт малтмалын экспортыг хөнгөвчилж, Монголын бараа бүтээгдэхүүнд дэлхийн шинэ зах зээлийг нээж, улмаар хоёр орны нийлүүлэлтийн сүлжээний тогтвортой байдлыг сайжруулах болно” гэжээ.

Стратегийн түншлэлийн долоон жилийн ой

Монгол-Америкийн стратегийн түншлэл долоон жилийг үджээ. Буанган үүний үр дүнг маш бодитоор үнэлж, гол байр сууриа илэрхийлэхдээ: АНУ бол Монгол Улсын хамгийн найдвартай “Гуравдагч хөрш” юм гэв. “Хэдийгээр хоёр улс далай тэнгисээр тусгаарлагдсан ч, АНУ Монгол Улсын ‘Гуравдагч хөрш’ гэдгээрээ бахархдаг бөгөөд бид энэхүү амлалтдаа маш нухацтай ханддаг” гэж тэрээр хэллээ. Р.Буанган дэлхийн тогтолцоо тасралтгүй өөрчлөгдөж буй нөхцөлд гурван үндсэн салбарт гарсан бодит ахиц дэвшил нь хоёр орны түншлэлийг бэхжүүлж байгааг онцлов.

Нэгдүгээрт, Батлан хамгаалах болон аюулгүй байдлын хамтын ажиллагаа нь хоёр талын харилцааны тулгуур багана болсон бөгөөд энэ нь Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан төвийг сахих гадаад бодлоготой нийцэхийн зэрэгцээ АНУ-ын Энэтхэг-Номхон далайн аюулгүй байдлын тэргүүлэх чиглэлтэй тохирч байна. 

Р.Буанган АНУ-ын Номхон далайн командлалын Хуурай замын цэрэгтэй хамтран жил бүр зохион байгуулдаг “Хааны эрэлд” олон улсын энхийг сахиулах сургуулилалтыг онцолсон бөгөөд 2025 онд тус сургуулилалтад 24 улс оролцож, олон үндэстний цэргийн хамтын ажиллагаа болон хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх чадавхыг бэхжүүлэх зорилготой явагдсан байна. “Бид батлан хамгаалахын салбарт үргэлж нягт хамтран ажиллаж, Монгол Улсын Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэх, мэргэшүүлэхэд дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн бөгөөд үр дүн нь нүднээ ил байна” гэж Р.Буанган хэлэв.

Өнөөдөр Монгол Улс нь хүн амдаа ногдох НҮБ-ын энхийг сахиулагчдын тоогоор дэлхийд тэргүүлэгч орнуудын нэг бөгөөд өнөөг хүртэл 23 мянга гаруй цэргийн албан хаагч Өмнөд Судан, Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс, Афганистан, Ирак зэрэг дэлхийн халуун цэгүүдэд үүрэг гүйцэтгээд байна.

Буанганы хэлснээр, энэхүү түүхэн замнал нь Монгол Улс дэлхийн өмнө хариуцлага хүлээдэг оролцогч тал, АНУ-ын аюулгүй байдлын найдвартай түнш болохыг бүрэн батлан харуулж байна. Хоёрдугаарт, боловсрол болон иргэд хоорондын солилцоо нь Монгол-Америкийн түншлэлийн мөнхийн үндэс суурийг тавьсан бөгөөд энэхүү хэлхээ холбоо нь улс төрийн мөчлөг, геополитикийн өөрчлөлтөөс давж гардаг юм. Энэ сэдвийг хөндөх үед Р.Буанганы урам зориг илтэд гэрэлтэж, иргэд хоорондын хэлхээ холбоо бол хоёр талын харилцааны хувиршгүй цөм гэж тодорхойлсон. “Энэ бол миний хамгийн дуртай сэдвүүдийн нэг, учир нь иргэд хоорондын хэлхээ холбоо бол бидний бүх хамтын ажиллагааны үндэс гэдэгт би чин сэтгэлээсээ итгэдэг” гэж тэр хэлэв. “Хоёр орны Засгийн газар хичнээн олон гэрээ байгууллаа ч, хэрэв хоёр орны ард түмэн бие биенээ танихгүй, ойлгохгүй, ямар ч хэлхээ холбоогүй бол тэдгээр гэрээ нь зөвхөн цаасан дээр л үлдэнэ.” гэв. 

Тэрбээр Олон улсын боловсролын хүрээлэнгийн (IIE) “Open Doors” тайлангийн мэдээллээс иш татан, жил бүр 1500 орчим монгол оюутан АНУ-д суралцахаар явдаг бол Монголд суралцаж буй америкчуудын тоо 100 орчим байгаа бөгөөд хоёр орны хооронд жилд тус бүр 10 мянга орчим хүн харилцан зорчдог байна. АНУ-ын Энх тайвны корпусын хөтөлбөр бол энэхүү анхан шатны хэлхээ холбооны тод жишээ юм. 1991 оноос хойш 1500 орчим сайн дурын ажилтан Монгол орны өнцөг булан бүрд ажиллаж ирсэн бөгөөд одоо ч 50 сайн дурын ажилтан орон нутгийн иргэдтэй мөр зэрэгцэн ажиллаж байна. 

Дипломат харилцаа тогтоосон 39 жилийн хугацаанд 8000 гаруй монгол иргэн АНУын Засгийн газрын санхүүжилттэй солилцооны хөтөлбөрт хамрагдаж, үе дамжсан хоёр талт хэлхээ холбооны сүлжээг бий болгожээ. Өнгөрсөн жил Монгол Улсын Их Сургуульд “Англи хэлний мэргэшлийн төв” албан ёсоор байгуулагдсан нь Э.Блинкен 2024 онд Монголд айлчлах үеэрээ зарласан санаачилгын бодит хэрэгжилт юм. Гэвч харилцааны тэнцвэргүй байдлын асуудал байсаар байна. 

Д.Трампын засаг захиргаанаас гаргасан визний шинэ хязгаарлалтууд нь хоёр орны иргэдийн харилцан зорчих хөдөлгөөнд саад учруулж болзошгүй. Үүний зэрэгцээ, АНУ-ын хөгжлийн тусламж нь тусламж хүлээн авагч орны тогтвортой байдал, бие даасан хөгжлийг улам бүр чухалчилж байгаа хэдий ч энэ чиг хандлага нь илүү өргөн хүрээний иргэд хоорондын солилцооны хөтөлбөрүүдийн цар хүрээнд өөрийн эрхгүй хязгаарлалт тогтоох болно. Гуравдугаарт, хоёр улсын эдийн засгийг төрөлжүүлэх болон чухал ашигт малтмалын салбар дахь хамтын ажиллагаа гүнзгийрсээр байна. 

Энэхүү тэргүүлэх чиглэл нь 2025 оны АНУ-ын “Үндэсний аюулгүй байдлын стратеги”-тай нийцэхийн зэрэгцээ Монгол Улсын дотоодын хөгжлийн үндсэн зорилтуудтай бүрэн нийцэж байна. Р.Буанган Монгол Улс зэс, лити, газрын ховор элемент зэрэг чухал ашигт малтмалын арвин нөөцтэй бөгөөд эдгээр нь бүгд 2025 онд шинэчлэгдсэн АНУ-ын Геологийн албаны 60 төрлийн чухал ашигт малтмалын жагсаалтад орсон байгааг онцлоод, энэ нь хоёр орны харилцан ашигтай хөрөнгө оруулалтад асар их боломж авчирч байна гэлээ. 

Тэрбээр хоёр орны стратегийн уялдаа холбоо гүнзгийрч байгааг нотлох сүүлийн үеийн хоёр үйл явдлыг дурдав. Нэгдүгээрт, 2026 оны хоёрдугаар сард АНУ-д зохион байгуулагдсан Чухал ашигт малтмалын асуудлаарх сайд нарын бага хуралд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Батмөнхийн Батцэцэг бусад 53 орны төлөөлөгчдийн хамт оролцож, нийлүүлэлтийн сүлжээний хамтын ажиллагааг дэмжсэн. Хоёрдугаарт, Монгол Улс Энхийн зөвлөлд нэгдэх шийдвэр гаргасан явдал юм. Р.Буанган сүүлийн үйл явдалд буюу Монгол улс Энхийн зөвлөлд нэгдсэнийг “түүхэн санаачилга” хэмээн тодорхойлж, талархан хүлээж авч байгаагаа илэрхийлэв. 

“Ерөнхий сайд Г.Занданшатарт баяр хүргэхийн сацуу Энх тайвны зөвлөлийг үүсгэн байгуулагч гишүүн болсон Монгол Улсад талархал илэрхийлье” гэж тэрээр өөрийн сошиал медиа-д бичиж байв. Монгол Улсын Засгийн газрын албан ёсны тогтоолд Энхийн зөвлөлд нэгдэх нь “энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого”-той бүрэн нийцэж байгааг тодорхой заасан бөгөөд энэхүү байгууллага нь цэргийн эвсэл биш, харин улс орнуудын бүрэн эрхт байдлыг хүндэтгэхэд суурилсан сайн дурын хамтын ажиллагааны платформ болохыг онцолжээ. 

Мөн Монгол Улсын эхний гурван жилийн гишүүнчлэлийн хугацаанд ямар нэгэн заавал биелүүлэх санхүүгийн үүрэг хүлээхгүй бөгөөд дүрмийн дагуу дурдсан нэг тэрбум ам.долларын босго нь зөвхөн гишүүнчлэлээ сунгах үед үйлчлэх болохоос анх элсэхэд хамаарахгүй гэдгийг тодорхойлсон байна. Р.Буанган энэхүү байр суурийг дэмжиж байгаа бөгөөд уг санаачилга нь төвийг сахисан, дундаж хэмжээтэй Монгол Улсын хувьд дэлхийн тавцанд дуу хоолойгоо хүргэх цар хүрээгээ тэлэхийн зэрэгцээ АНУ-тай “Гуравдагч хөрш”-ийн түншлэлээ гүнзгийрүүлэх шинэ сувгийг нээж өгч байна гэв. 

“America First”, тусгаар бүрэн эрхт байдал, шинэчлэлийн хамтын ажиллагаа

Энэ удаагийн ярилцлагын гол анхаарал татсан сэдэв нь 2025 оны АНУ-ын “Үндэсний аюулгүй байдлын стратеги” болон түүний цөм болох “America First, Америк нэгдүгээрт” үзэл баримтлал нь Монгол-Америкийн харилцааны ирээдүйд ямар ач холбогдолтой байх талаар байв – ялангуяа Монгол Улс Энхийн зөвлөлийг үүсгэн байгуулагч гишүүнээр элссэн зэрэг шийдвэрийн хүрээнд юм. Энэхүү бодлого нь АНУ-ыг олон улсын хамтын нийгэмлэгээс тусгаарлаж, урт хугацааны түншүүдээ золиослох замаар ашиг харсан дипломат ажиллагаа явуулна гэсэн яриаг Р.Буанган няцаав.

“Нэг зүйлийг би маш тодорхой хэлье: ‘America First’ гэдэг нь ‘Америк ганцаараа’ эсвэл ‘Зөвхөн Америкийг дагах’ гэсэн үг огт биш юм” гэж тэр хэлэв. “Үүний гол утга санаа нь бидний(Америкийн) гадаад бодлого илүү төвлөрсөн, илүү стратегилаг, бодит үр дүнг илүү чухалчилсан байх болно гэсэн үг.” Тэрээр Д.Трампын гадаад бодлогынхоо талаар өгсөн “Ашиг хонжоо хайсан бус прагматик, реализмд баригдахгүйгээр бодитой, идеализмд автахгүйгээр зарчимч байх” гэсэн тодорхойлолтыг иш татан, АНУ нь “Америкийн ард түмэнд төдийгүй Монгол Улс зэрэг түншүүдэд бодит, тодорхой ашиг тус авчрах” түншлэлийг хөгжүүлэхийг нэн тэргүүнд тавих болно гэдгийг онцлов. 

Энэ нь Монгол Улсын хувьд АНУ-ын түншлэл нь их гүрнүүдийн өрсөлдөөнд аль нэг талыг сонгохыг шаардахын оронд, Монгол Улсын бүрэн эрхт, бие даасан олон талт гадаад бодлогыг хүндэтгэх болно гэдгийг тэрээр тайлбарлав. Р.Буанган АНУ Монгол Улсын урт хугацаанд баримталж ирсэн төвийг сахих байр суурийг хүндэтгэж байгаа бөгөөд хоёр талын хамтын ажиллагаа үргэлж улс орны бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг харилцан хүндэтгэх зарчимд суурилсаар ирсэн бөгөөд энэ нь 2019 оны хоёр орны Стратегийн түншлэлийн тунхаглалд тусгагдсан үндсэн зарчим болохыг тодорхой хэллээ. 

Р.Буанган Монгол Улсын дотоодын шинэчлэлийн хөтөлбөрийг дэмжих АНУ-ын бат бөх амлалтыг дахин нотлов.

Тэрээр 2025 оны арванхоёрдугаар сард “Монгол Улсын институцийн шударга, ил тод байдал” (MINT) төслийн II шат албан ёсоор эхэлснийг жишээ болгон дурдаж, энэхүү төсөл нь Монгол Улсын авлигын эсрэг болон хууль сахиулах чадавхийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн техникийн туслалцаа үзүүлэх болно гэв. Гэхдээ тэрээр хоёр талын худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг боомилж буй системийн саад бэрхшээлүүд байсаар байгааг шуудхан хэллээ: “Транспаренси Интернэшнл” байгууллагын авлигын төсөөллийн индекст Монгол Улс 121 дүгээр байранд бичигдэж байгаа бөгөөд зохицуулалтын ил тод бус байдал түгээмэл байгаа нь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт орж ирэхэд саад болж буй гол хүчин зүйл гэж үзсээр байна. 

АНУ-ын Статистикийн товчооны албан ёсны тоо баримтаас харахад, 2025 онд Монгол-Америкийн хоёр талын худалдааны эргэлт ердөө 234 сая ам.доллар байсан нь маш хязгаарлагдмал үзүүлэлт бөгөөд Монголын нийт худалдаанд урт хугацааны турш ноёрхож буй Хятад улсаас хол хоцорч байна. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Монголд айлчлах магадлал байгаа эсэх талаар асуухад (Жорж В.Буш 2005 онд Монголд айлчилж, бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Монголд албан ёсны айлчлал хийсэн цорын ганц АНУ-ын Ерөнхийлөгч болсноос хойш өдгөө 21 жил өнгөрчээ), Р.Буанган тодорхой айлчлалын төлөвлөгөө байгаа эсэхийг хэлэхээс татгалзсан хэдий ч одоогийн засаг захиргаа Энэтхэг-Номхон далайн бүс нутаг болон хоёр талын харилцаанд тууштай анхаарал хандуулсаар байх болно гэдгийг онцлов. 

“Ерөнхийлөгч Трамп Энэтхэг-Номхон далайн бүс нутгийн асуудалд гүнзгий анхаарал хандуулж байгаа бөгөөд 2025 онд болсон Ази, Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны (APEC) дээд хэмжээний уулзалтад идэвхтэй, өндөр түвшинд оролцсон нь үүний тод нотолгоо юм” гэж тэр хэлэв. 

“Төрийн нарийн бичгийн дарга Марко Рубио саяхан Вашингтонд болсон Чухал ашигт малтмалын асуудлаарх сайд нарын бага хурлын үеэр Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийг хүлээн авч уулзсан нь хоёр талын өндөр түвшний харилцааг үргэлжлүүлэн хөгжүүлэх бидний бас нэгэн тодорхой дохио юм. Тодорхой айлчлалын төлөвлөгөө байгаа эсэхээс үл хамааран Монгол Улсын өмнө хүлээсэн бидний амлалт үргэлж бат бөх хэвээр байх болно.” 

Төгсгөлд нь Ярилцлагын төгсгөлд Р.Буанганы Монгол-Америкийн харилцааны ирээдүйн хөгжлийн хэтийн төлөвт хандах хандлага нь тодорхой харагдаж байв: прагматик, хянамгай хэрнээ өөдрөг үзлээ огтхон ч нуусангүй. Албан ёсны дипломат харилцааны 39 жил, шат ахисан стратегийн түншлэлийн 7 жил, мөн хэдэн арван жилийн турш анхан шатанд гүнзгийрүүлэн хөгжүүлсэн өргөн хүрээний хамтын ажиллагаа нь энэхүү уян хатан, үнэт зүйлсэд суурилсан бөгөөд харилцан бие биенээ гүнээ хүндэтгэх итгэл үнэмшилд үндэслэсэн хоёр талын бат бөх хэлхээ холбоог хамтдаа цогцлоожээ. 

Монгол Улсын хувьд АНУ салшгүй “Гуравдагч хөрш” байсаар ирсэн бөгөөд их гүрнүүдийн өрсөлдөөн улам ширүүсэж буй өнөө үед үндэсний бүрэн эрхт байдлыг хамгаалах, ардчилсан засаглалыг хөгжүүлэх, эдийн засгийг төрөлжүүлэх шилжилтийг дэмжих чиглэлээр АНУ-тай мөр зэрэгцэн алхаж байна. АНУ-ын хувьд Монгол Улс нь Энэтхэг-Номхон далайн бүс нутаг дахь ижил үнэт зүйлстэй, найдвартай ардчилсан түнш, дэлхийн өмнө хариуцлага хүлээдэг оролцогч тал, мөн түүнчлэн илүү аюулгүй, илүү уян хатан чухал ашигт малтмалын нийлүүлэлтийн сүлжээг бий болгоход чухал хувь нэмэр оруулагч юм. 

Ярилцлагын туршид Р.Буанган иргэд хоорондын солилцоо бол хоёр улсын түншлэлийн хувиршгүй цөм бөгөөд амьдрах хүч юм гэдгийг удаа дараа дурдаж байв.

Чухамхүү дунд сургууль, их сургуудийн солилцооны оюутнууд, Энх тайвны корпусын сайн дурын ажилтнууд, энхийг сахиулагчид болон хувийн хэвшлийнхний хамтран бий болгосон эдгээр гүн гүнзгий хэлхээ холбоо нь Монгол-Америкийн түншлэлийг хоосон дипломат үг хэллэгээс хальж, 2027 онд тохиох дипломат харилцаа тогтоосны түүхэн 40 жилийн ойг амжилттай давж, ирээдүй хойч үедээ өвлөгдөн үлдээх хөдөлгөгч хүч нь болох юм. 

Геополитикийн тогтворгүй байдал, их гүрнүүдийн өрсөлдөөн ширүүсэж буй энэ эрин үед Монгол-Америкийн түншлэл нь чимээгүй хэдий ч маш хүчтэйгээр нэг зүйлийг батлан харуулж байна. Бүрэн эрхт улсууд нийтлэг ардчилсан үнэт зүйлс, харилцан ашигтай эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, бие биеийнхээ нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал,  стратегийн бие даасан байдлыг гүнээ хүндэтгэх үндсэн дээр хамтран ажиллаж чадвал гайхамшигтай үр дүнд хүрч чаддаг болохыг нотлон харуулж байна. 

Тус өгүүлэл нь “The Diplomat” сэтгүүлд 2026 оны хоёрдугаар сарын 28-нд “Beyond the Third Neighbor:Mongolia-US Ties in an Era of Great Power Competition” нэртэй англи хэл дээр нийтлэгдсэн. 

Ярилцлага хийсэн: Ч.Сумъяа